Od przytułku przy św. Krzyżu do lecznicy na Grunwaldzkiej - historia lublinieckich szpitali

W cieniu kościelnej wieży, obok świątyni św. Krzyża, zaczęła się długa opowieść o opiece nad chorymi w Lublińcu. Miasto, które przez stulecia polegało na datek hojnych mieszkańców i kilku porządnych drewnianych budynkach, przeszło od skromnego przytułku do stałej lecznicy na Grunwaldzkiej — z nazwiskami lekarzy i regulaminami, które dziś znajdują się w archiwach. Ta historia to nie tylko daty, lecz obraz codziennej pracy pielęgniarzy, dozorcy i samorządu, który przejmował rolę darczyńców.

• Przytułek przy kościele i pierwsze wzmianki o opiece medycznej
• Lazaret na Przedmieściu Tarnogórskim i statut z 1849 roku
• Gdy powstała nowa lecznica - przemiana na Grunwaldzkiej

Przytułek przy kościele i pierwsze wzmianki o opiece medycznej

Najwcześniejsza wzmianka o instytucji opiekuńczej w Lublińcu pochodzi z roku 1404 — budynek przy kościele św. Krzyża, fundowany przez Mikołaja Werbera z Namysłowa, pełnił funkcję przytułku dla potrzebujących. Przez wieki miejsce to funkcjonowało bardziej jako schronienie finansowane z jałmużny niż jako szpital w dzisiejszym znaczeniu. Z czasem odpowiedzialność za utrzymanie przytułku przejęła rada miejska — Rada Szpitala, w której zasiadali między innymi proboszcz i miejscowy lekarz.

W dwudziestoleciu międzywojennym skład Rady tworzyli:

• burmistrz Feliks Orlicki,
• proboszcz ks. Józef Dwucet,
• Gertruda Przewłoka,
• Tomasz Garoński,
• dr Emil Cyran (dyrektor Szpitala Psychiatrycznego).

W marcu 1937 roku w przytułku przebywało 8 osób — 6 kobiet i 2 mężczyzn. Jednocześnie źródła wskazują, że inny obiekt o charakterze szpitalnym funkcjonował przy adresie ul. Topfer Markt 39 (obecnie ul. Kilińskiego 12) — o nim jednak zachowały się jedynie fragmentaryczne informacje, opisane m.in. przez Jan Fikus.

Lazaret na Przedmieściu Tarnogórskim i statut z 1849 roku

Znacznie więcej dowiadujemy się o drewnianym lazarecie, który stał na Przedmieściu Tarnogórskim — w rejonie dzisiejszego skrzyżowania ul. Stalmacha z ul. Żwirki i Wigury. Już w 1845 roku pojawia się o nim wzmianka w gazecie “Lublinitzer Kreisblatt”, a szczegóły działalności zawarto w dodatku opublikowanym 02.06.1849 — “Statut Szpitala Powiatowego w Lublińcu”.

Z opisu wynikało, że budynek:

• był z bali drewnianych, kryty gontem;
• mieścił pięć pomieszczeń ogrzewanych — cztery sale chorych i izba dla dozorców;
• posiadał trzy pomieszczenia gospodarcze (m.in. skład pościeli i kostnicę), studnię, ogródek warzywny i chlewiki;
• przyjmował do 15 chorych; o przyjęciu decydował lekarz;
• nie przyjmowano osób nieuleczalnie chorych, zakaźnych, więźniów ani żołnierzy w służbie czynnej.

Wśród lekarzy związanych z placówką wymieniani są: dr Edward Fritsch, dr Rosenthal, dr Samosch oraz później dr Henryk Friedländer, który został pierwszym ordynatorem nowego szpitala ufundowanego przez braci Selten. Codzienną opiekę nad chorymi sprawował dozorca i jego żona — mężczyznami opiekował się dozorca, kobietami — jego małżonka; obowiązki obejmowały także prace gospodarcze.

Gdy powstała nowa lecznica - przemiana na Grunwaldzkiej

Przełomem okazał się rok 1881, kiedy to na ul. Grunwaldzkiej oddano do użytku nową lecznicę — dzisiejszy Szpital Powiatowy. Stary, drewniany lazaret przy ul. Stalmacha próbowano wydzierżawić lub sprzedać, ale ostatecznie został rozebrany około 1882 i nie pozostawił śladów w terenie. Zmiana ta oznaczała stałą, instytucjonalną opiekę medyczną finansowaną i organizowaną na poziomie powiatu.

Warto odnotować też wcześniejsze nazwiska lekarzy powiatowych, którzy pełnili swoje funkcje jeszcze w XVIII wieku: Friderico Christiano Kaltschmidt (przed 1749), Christian Friedrich Zimermann (1756) oraz dr Jakub Aaron Hermson (1782). Do kronik trafiła też osobliwa wzmianka z księgi parafialnej — 18 września 1807 w lazarecie zmarł na gorączkę gnilną Louis Constant Josef Delecaille, dobosz armii francuskiej.

W materiałach źródłowych powołano się m.in. na zbiory powiatu — informacje o instytucjach i statutach były publikowane w miejscowych gazetach i księgach wieczystych.

W archiwach i w terenie niewiele zostało po dawnych budynkach; to one jednak ukształtowały model opieki, który stopniowo przejęły nowe instytucje medyczne.

Wspomnienie o przeszłości ułatwia zrozumienie miejsca, w którym dziś stoją dawne i obecne placówki zdrowotne. Dla osób zainteresowanych źródłami historycznymi przydatne będą zbiory powiatowe oraz wydawnictwa i artykuły dostępne w archiwach prasowych — w tym zapisy z “Lublinitzer Kreisblatt” i opracowania historyczne wspominane przez Powiat Lubliniecki i Jan Fikus.

na podstawie: Starostwo Powiatowe w Lublińcu.